Қазақ тілі ҰБТ — тест сұрақтары жауаптарымен

«Тіскебасар» - «тіске» және «басар» сөздері бірігіп, бір ұғымды (жеңіл тағам) білдіретін біріккен сөз, ол бірге жазылады. «Мейрамхана» (жұрнақ «-хана») мен «парасатты» (жұрнақ «-ты») - туынды сөздер.

«Қай күні» тіркесіндегі «қай» - белгісіз затты сұрауға арналған сұрау есімдігі. Қалған сөйлемдерде «осы», «бұл» - меңзеу, «сен» - жіктеу есімдіктері, «па», «бе» - сұраулық шылаулар.

«Ақылыңмен» (ақыл+ың+мен) сөзіне жекеше II жақтың тәуелдік жалғауы «-ың» ғана жалғанған: зат бір ғана иеге («сенің ақылың») тән, бұл - оңаша тәуелдену. «Намысымызға» (біздің намысымыз) сөзінде иесі көпше («-ымыз»), ол - ортақ тәуелдену.

«Қап» - өкініш, күйініш сезімін білдіретін көңіл-күй одағайы: «Қап, ұмытып кетіппін!». «Жә» мен «тәйт» сезім емес, бұйрық-шақыру мағынасындағы одағайлар.

«Қаздырт» сөзінде (қаз+дыр+т) түбірге өзгелік етістің екі жұрнағы - «-дыр» және «-т» - қатар жалғанған. «Отырғыз» сөзінде тек бір жұрнақ («-ғыз»), ал «айтысты» (ортақ етіс) пен «жазылды» (ырықсыз етіс) өзгелік емес.

«Бол» - бұйрық рай етістігі: сөйлем тыңдаушыға дұшпанға тастай қатты болуды бұйырады, сондықтан айтылу мақсаты бойынша бұйрықты сөйлем.

«Табысын» (та-бы-сын) сөзінің ортаңғы буыны ұяң «б» дыбысынан басталады. Басқа сөздердің ортаңғы буынында ұяң дауыссыз жоқ, тек қатаң не үнді дыбыстар бар: «қа», «рат», «я», «ра».

Сөйлем мінездеме, ұсыныс хат сияқты ресми құжатқа тән: азаматтың аты-жөні толық аталып, оның іскерлік қасиеттері куәландырылады («сендіре аламын»). Эмоция мен образдылық жоқ, сондықтан бұл - ресми ісқағаздар стилі.

«Бірақ» - қарсылықты жалғаулық: сыңарлардың мағынасы қарсы қойылады (күн бұлттанды, бірақ жаңбыр жаумады). «Сондықтан» - салдар, «және» - ыңғайлас мағына береді.

Күрделі сөздер қазақ тілінде екі немесе одан да көп сөздерден тұратын және біртұтас мағынаға ие болған сөздер. Күрделі сөздердің бірнеше түрі бар, олардың ішінде тіркесу жолымен жасалған күрделі сөздер – яғни, сөздер бір-бірімен тіркесу арқылы жаңа мағына береді. Сұрақтың дұрыс жауабы: "Отыз төрт"

Бағыныңқы сыңардағы «басталғандықтан» («-ғандықтан» тұлғасы) себепті білдіреді: жиналыс еңбек айынан басталғандықтан, Абай түйін түйді. Қалған сөйлемдерде мезгіл («қайтқанша», «үзілгенше»), шарт («болса») мағынасы бар не сөйлем салалас.

«Келіссөз» (келісу + сөз) - жаңа ұғымды («переговоры») атау үшін жасалған жаңа біріккен сөз, яғни неологизм. «Ақсүйек», «асқазан», «отағасы» - тілде баяғыдан қалыптасқан біріккен сөздер.

«Салатын» етістігі «-атын» тұлғасымен жасалған: өткен шақта қайталанып тұрған, әдетке айналған іс-әрекетті білдіретін ауыспалы өткен шақ. «Қалдық» - жедел өткен шақ формасы.

«Әйтеуір» - сөйлемнің мүшелерімен грамматикалық байланыспайтын, айтушының ойға қатынасын білдіретін қыстырма сөз. «Құлеке» - қаратпа сөз, «-ау», «ғой», «ба» - шылаулар.

«Бүлк-бүлк» еліктеу сөзі «қозғалады» етістігінің қалай орындалатынын білдіріп, пысықтауыш қызметін атқарады. Қалған сөйлемдерде еліктеу сөздер анықтауыш («салдыр-гүлдір дыбысты», «гүрс-гүрс еткен») не толықтауыш («қалт еткенді») болып тұр.

«Жебе» (садақтың оғы) - көнерген сөз (архаизм), қазіргі күнделікті тілде қолданыстан шығып бара жатыр, сондықтан сөйлем пассив лексикаға жататын сөзді қамтиды. Қалған сөйлемдердегі сөздер белсенді лексикаға жатады.

Жалғаулықсыз жалғасқан қарсылықты салаласта сыңарлардың арасына үтір мен сызықша қойылады: «Анасын қатты сағынды, - оны ешкімге білдірмеді». «Ертерек хабарласқанымен» бар сөйлем - сабақтас, ал «Абайдың өлеңдерін ... айтты, Шәкәрім ...» сөйлемінде сызықша жоқ.

Сөз тіркесінің түрі басыңқы сөзге қарай анықталады. «Үйге орналасты» тіркесінде басыңқы сөз - етістік «орналасты», сондықтан ол етістікті тіркес. Қалғандарында басыңқы сөз зат есім: «астауы», «әлем», «күш».

«Абайдың көзін оған көп тартатын бір нәрсе» - бастауыш, «мұның бітікшелеу келген көздері» - баяндауыш, екеуі де есімді тіркес. Мұндай жағдайда бастауыш пен баяндауыштың арасына сызықша қойылады.

Сөйлемнің екі бөлігі «ал» жалғаулығымен салаласқан, ал екінші бөліктің ішінде «таңдандырамыз деп» бағыныңқысы бар. Салаластың да, сабақтастың да белгілері болғандықтан, бұл - аралас құрмалас сөйлем.

«Жұмыскер» сөзінде «жұмыс» түбіріне жалғанған «-кер» жұрнағы жуан түбірден кейін де жіңішке қалпында жазылады («-қар» емес), яғни буын үндестігіне бағынбайды.

«Түбінде» сөзінде «түп» - көмекші есім: ол «ағаштың» сөзімен тіркесіп, орынды білдіреді («ағаштың түбінде»). «Үшін» - көмекші есім емес, септеулік шылау.

«Пәрбі» (шойын тескіш) пен «атауыз» (шеге суырғыш) - қолөнершілердің құралдарын атайтын сөздер, оларды белгілі бір кәсіп иелері ғана қолданады; сондықтан «пәрбі, атауыз, морда» қатары - кәсіби сөздер. «Дүние», «емтихан», «дәптер» - жалпыхалықтық, «уәзір», «торқа», «масаты» - көнерген не тарихи сөздер.

Төл сөз автор сөзінің алдында тұрғандықтан, ол тырнақшаға алынып, одан кейін үтір мен сызықша қойылады: «Тоқта, тоқта, басқа күй тарт», - деді Шыңғыс Қанғожаға.

Сөйлем «ал» жалғаулығымен салаласқан екі сабақтас бөліктен тұрады, сондықтан аралас. Әр бөлікте бағыныңқы сыңар алда, басыңқы сыңар соңында: «күн суытып» - «дала түнере бастады»; «жел біресе басылып» - «біресе күшейіп тұрды».

«Ойнап» - сабақты етістік: ол «нені?» деген сұраққа жауап беретін толықтауышпен тіркеседі («шахматты ойнау»). «Ұйықтап қалды» мен «өкінді» - табыс септіктегі толықтауышты қажет етпейтін салт етістіктер.

«Немесе», «болмаса», «әйтпесе», «яки» - бірін таңдауды білдіретін талғаулық жалғаулықтар. «Кейде», «біресе» - кезектес, «өйткені», «сондықтан» - себеп-салдар, «дегенмен», «алайда», «бірақ» - қарсылықты салаластың жалғаулықтары.

«Инфляция» - экономика ғылымының термині (ақшаның құнсыздануы), сондықтан бұл сөйлем термин сөзді. Қалған сөйлемдерде термин емес, күнделікті қолданыстағы сөздер бар.

Жалаң сөйлемде тек бастауыш пен баяндауыш болады: «Жаңбыр жауды» - «жаңбыр» (бастауыш) және «жауды» (баяндауыш) ғана бар. Қалған сөйлемдерде тұрлаусыз мүшелер бар: «жобаларымен», «театрға», «торғайдан».

«Вигинтиллион» — сан есім, нақтырақ айтқанда, есептік сан есім. Өйткені бұл сөз заттың санын не мөлшерін білдіріп, белгілі бір үлкен санның атауы ретінде қолданылады.